محمدرضا رضائی|  هر وقت اسم ستاره‌شناسان می‌آید، اغلب یاد افرادی می‌افتیم که در رصدخانه‌های عجیب و غریب، با تلسکوپ‌ها و ابزارهای مختلف در حال مشاهده‌ی آسمان شب و انجام محاسبات پیچیده‌ی نجومی هستند، اما در سال‌های گذشته، افراد زیادی فارغ از شغل و رشته‌ی‌ تحصیلی و تخصص‌شان، به واسطه‌ی علاقه‌شان به آسمان شب و زیبایی آن، به نجوم علاقه‌مند شده‌اند. این افراد که تعدادشان در ایران هم کم نیست، صرفا از روی علاقه و با هزینه‌ی شخصی به مطالعه در زمینه‌ی نجوم و رصد آسمان می‌پردازند. به همین دلیل آن‌ها را ستاره‌شناس یا منجم «آماتور» می‌نامند. البته افرادی هم هستند که این رشته‌ را در دانشگاه و به صورت حرفه‌ای ادامه می‌دهند. ولی اگر شما هم جزو آن دسته افرادی هستید که آسمان شب برایشان جذابیت ویژه‌ای دارد و به دانستن پاسخ معماهای کیهانی و غوطه‌ورشدن در این دنیای بیکران علاقه‌مندند، این راهنمای دو قسمتی به شما کمک می‌کند تا بدانید چطور می‌توان به صورت آماتوری در این شاخه از علم فعالیت کرد.

نجوم چیست؟
نجوم علم شناخت کائنات و پدیده‌های رخ‌داده در آن است. طی هزاران سال گذشته، نجوم همراه با پیشرفت بشر، رشد و توسعه پیدا کرده و نمی‌توان نقطه‌ی آغازی برای این علم در تاریخ پیدا کرد. هر چند باستان‌شناسان بناهای چندهزار ساله‌ای را در نواحی مختلف جهان پیدا کرده‌اند که به نظر می‌رسد یا کاربرد نجومی داشته‌اند یا بر اساس محاسبات نجومی ساخته شده‌اند. در گذشته از این علم بیشتر برای استخراج تقویم و طالع‌بینی و پیشگویی استفاده می‌شد. از این رو ستاره‌شناسان قدیم در میان پادشاهان و مردم، از احترام ویژه‌ای برخوردار بودند. دانش ما در زمینه‌ی کائنات به مرور رشد کرده و در هر دوره‌ای از تاریخ، تصورات انسان‌ها از جهان متفاوت بوده است. به طور مثال زمانی زمین مرکز عالم تصور می‌شد و بعدها خورشید جای آن را گرفت. حدود چهارصد سال پیش با اختراع تلسکوپ به‌دست گالیله، دانش نجوم پا به‌دوره‌ی جدیدی گذاشت و بعد از آن، شاهد پیشرفت ابزارهای نجومی و شناخت بهتر جهان بوده‌ایم. در قرن حاضر به کمک فناوری فضایی توانسته‌ایم به برخی اجرام منظومه‌ی شمسی، کاوشگرهای بدون سرنشین ارسال کنیم و تلسکوپ‌های فضایی و زمینی، موفق به رصد اجرامی در فاصله‌ی ۱۳میلیارد سال نوری از ما شده‌اند.

۱
نجوم حرفه‌ای چیست؟
با توسعه‌ی فناوری در قرن حاضر، نجوم هم مثل دیگر علوم وارد دوره‌ی جدیدی شده است. تقریبا نگاه سنتی به این علم از بین رفته و هم‌اکنون هزاران ستاره‌شناس در صدها دانشگاه و مرکز نجومی در جهان به مطالعه‌ی کائنات می‌پردازند. البته در مقطع کارشناسی دانشگاهی، رشته‌ای به نام نجوم وجود ندارد و تنها یک درس اختیاری در مقطع کارشناسی رشته‌‌ی فیزیک است. گرچه برخی دانشگاه‌ها، گذراندن این درس را برای دانشجویان فیزیک اجباری کرده‌اند. به همین دلیل در حال حاضر کسانی که علاقه‌مند به فعالیت حرفه‌ای در رشته‌ی‌ نجوم هستند، معمولا در دانشگاه‌ها در مقطع کارشناسی فیزیک می‌خوانند. فیزیک و نجوم از نظر مفهومی بسیار به هم نزدیکند. به عبارتی دیگر، علم نجوم بررسی قوانین فیزیک در کائنات است. علاقه‌مندان نجوم، بعد از دریافت مدرک کارشناسی، در مقاطع کارشناسی‌ ارشد و دکتری می‌توانند در سه شاخه‌ی نجوم، اخترفیزیک و کیهان‌شناسی به ادامه‌ی تحصیل بپردازند. در ایران، هر سه رشته‌‌ تا مقطع دکتری در برخی دانشگا‌ه‌های کشور تدریس می‌شود. یکی از ویژگی‌های جالب نجوم، ارتباطات میان‌رشته‌‌ای آن با دیگر علوم پایه مثل زیست، زمین‌شناسی و شیمی است.

آینده‌ی کاری منجمان چگونه است؟
نجوم حرفه‌ای هم اغلب علوم پایه در ایران، آینده‌ی کاری مبهمی دارد. متاسفانه تعداد مراکز نجومی تخصصی کشور ما کم هستند. از طرفی دیگر، این مراکز به امکانات و ابزارهای قوی و به‌روزی مجهز نیستند. به همین دلیل تعداد محدودی از فارغ‌التحصیلان این رشته‌ و شاخه‌های مختلف آن، شانس فعالیت در پژوهشکده‌های نجوم ایران را دارند. معمولا بیشتر این فارغ‌التحصیلان، به‌عنوان استاد در دانشگاه‌ها به تدریس می‌پردازند. بخشی دیگر از آن‌ها نیز برای ادامه‌ی تحصیل یا کار مجبور به مهاجرت از ایران می‌شوند. امید است با ساخت رصدخانه‌ی ملی ایران طی سال‌های آینده، ظرفیت‌های جدیدی برای جذب فارغ‌التحصیلان رشته‌ی نجوم در کشور فراهم شود.

۳
نجوم آماتوری چیست؟
نجوم از جمله‌ی معدود علومی است که می‌توان فارغ از تحصیلات دانشگاهی، شغل و سن و سال، به صورت آماتوری و برحسب علاقه آن را دنبال کرد. هم‌اکنون صدها هزار نفر علاقه‌مند در سراسر جهان در کنار کارهای روزانه‌ی خود، فعالیت‌های نجومی انجام می‌دهند. اغلب این افراد -که در ایران هم کم نیستند- تحصیلات دانشگاهی مرتبط ندارند یا شغل‌شان هیچ ربطی به نجوم ندارد. آن‌ها در اوقات فراغت، به مطالعات نجومی و رصد آسمان شب می‌پردازند. در نجوم، فعالیت‌ها و برنامه‌های علمی مختلفی وجود دارد که می‌توان با اندکی مطالعه و کسب تجربه، در آن‌ها شرکت کرد. همین ویژگی‌های منحصربه‌فرد نجوم باعث شده که بسیاری از افراد، بدون انتظار مالی و صرفا با علاقه و پشت‌کار خود، سال‌ها در این زمینه فعالیت کنند. به این افراد، «ستاره‌شناسان آماتور» می‌گویند. در دهه‌های گذشته، برخی یافته‌های مهم نجومی به‌دست آماتورها کشف شده‌اند. مثل کشف برخی دنباله‌دارها و سیارک‌ها. از طرف دیگر، ستاره‌شناسان آماتور ایران و جهان طی سال‌های گذشته، نقش مهمی در ترویج علم و بالا بردن سطح دانش شهروندی داشته‌اند.

چگونه آغاز کنم؟
اگر حس کنجکاوی و کشف ناشناخته‌ها در شما وجود دارد، نجوم آماتوری بستر مناسبی برای ارضای این حس است که می‌توان آن را با کمترین هزینه و امکانات شروع کرد. خوشبختانه در سال‌های گذشته امکانات خوبی برای فعالیت‌های آماتوری در ایران ایجاد شده است. هم‌اکنون صد‌ها عنوان کتاب و ده‌ها سایت اینترنتی به‌همراه چندین مجله‌ی تخصصی و نرم‌افزارهای آموزشی وجود دارد که علاقه‌مندان به این علم می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند. تقریبا در بیشتر مراکز استان‌ها و برخی شهرهای کوچک، انجمن‌ها و گروه‌های نجومی خوبی فعال هستند. برای راحتی کار شما، این‌جا ما مجموعه‌ای از بهترین‌های نجوم آماتوری را معرفی کرده‌ایم که می‌توانند آغاز خوبی برای فعالیت شما در این زمینه باشند.

چه کتاب‌هایی بخوانم؟
کتاب دو جلدی «شناخت مبانی نجوم» از انتشارات «مدرسه»، شروع خوبی برای مطالعات نجومی است. این کتاب به زبانی ساده با شیوه‌ای آموزشی نوشته شده و حجم زیادی ندارد. دانش‌آموزان دبیرستانی و حتی دانشجویان هم می‌توانند از این کتاب استفاده کنند.‌کسانی که احساس می‌کنند برای شروع به منابع تخصصی‌تری نیاز دارند، می‌توانند سراغ چند کتاب دیگر بروند. نخستین آن‌ها، «نجوم به زبان ساده» است. این کتاب یکی از منابع قدیمی منجمان آماتور و حتی دانشجویان فیزیک در مقطع کارشناسی به حساب می‌آید و طی سال‌های گذشته، توسط مترجم آن به‌روز شده است.‌دومین کتاب، «نجوم دینامیکی» است. برخلاف اسم دانشگاهی کتاب و تعداد صفحات بالای آن، بسیار روان و کاربردی نوشته شده و اخیرا ویرایش جدیدی از آن هم منتشر شده است. کتاب‌های «اساس ستاره‌شناسی»، «شناخت عالم» و «فرهنگ‌نامه‌ی نجوم فضا»، از دیگر منابع پیشنهادی ما برای آغاز مطالعات نجومی شماست.

۲

دانستنیها شماره ۱۴۷دانستنیها آنلاین

نوشتن دیدگاه

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.