پرنده‌ها از دایناسورها فرگشت یافته‌اند یا برعکس!؟

عرفان خسروی

عرفان خسروی| شاید تصور کنید رابطه‌ی فرگشتی پرنده‌های امروزی و دایناسورها -که طی چند سال گذشته به نظریه‌ای کاملاً پذیرفته‌شده میان دیرینه‌شناسان تبدیل شده است- فکر جدیدی بوده که برای نخستین‌بار اواخر سده بیستم به ذهن چند دیرینه‌شناس رسیده است، اما دقیقا این‌طور نیست. در سال‌های ۱۸۶۰ تا ۱۸۶۳/۱۲۳۹ تا ۱۲۴۲ (یعنی اندکی پس از چاپ نخست کتاب منشأ گونه‌های داروین) نخستین سنگواره‌های «آرکیوپ‌تریکس» (Archaeopteryx) کشف و توصیف شدند. آرکیوپ‌تریکس هم ویژگی‌های پرندگان را ازجمله پرهای پروازی روی دست‌ها و دم داشت و هم شبیه خزنده‌ها به‌نظر می‌رسید، مثلا دم بلند‌، دندان و دست‌های پنجه‌دار داشت. «تامس هاکسلی» در مقاله‌هایی در سال ۱۸۶۸/۱۲۴۷ (سالنامه و نشریه‌ی تاریخ طبیعی: goo.gl/khD6aZ، صفحه ۶۶) و ۱۸۷۰/۱۲۴۹ (فصلنامه‌ی انجمن زمین‌شناسی: goo.gl/KnkCYM) ویژگی‌های مشترک متعددی میان آرکیوپ‌تریکس و دایناسورها برشمرد و نتیجه گرفت آرکیوپ‌تریکس و پرنده‌ها از دایناسورها فرگشت‌یافته‌اند. سپس در سال ۱۸۸۴/۱۲۶۳ «اوتنیل چارلز مارش» دیرینه‌شناس و مکتشف بزرگ آمریکایی نیز که بسیاری از دایناسورهای مشهور آمریکا را در غرب وحشی کشف کرده بود، رده‌بندی مفصلی از دایناسورهای کشف‌شده تا آن زمان ارائه کرد و به شباهت آرکیوپ‌تریکس و یکی از دایناسورهای شکارچی به‌نام «سراتوسورِس» (Ceratosaurus) که خودش پیدا کرده بود (نیچر: goo.gl/itBEBX) اشاره کرد. مارش هم نتیجه گرفت که آرکیوپ‌تریکس و پرنده‌ها دایناسور هستند. دیرینه‌شناس مشهور دیگری که نظر هاکسلی را دنبال کرد «فرانتز نوپچا» دیرینه‌شناس اشراف‌زاده‌ی مجار بود که در سال ۱۹۰۷/ ۱۲۸۶مقاله‌ای درباره‌ی تکامل پرواز نوشت (شرح اقدامات انجمن جانورشناسی لندن: goo.gl/2qEHkD) و در آن نتیجه‌گرفت آرکیوپ‌تریکس از نسل دایناسورهای دونده (و نه نیاکان درخت‌زی) فرگشت یافته است.
البته این نظریه مخالفانی هم داشت. «ریچارد اُوِن» کسی بود که برای نخستین‌بار بقایای دایناسورها را مطالعه و توصیف کرده بود. او نام «دایناسورها» را برای آنها برگزیده بود و نخستین نمونه‌ی آرکیوپ‌تریکس را هم خود او توصیف کرده بود. ریچارد اُوِن مخالف سرسخت نظریه‌ی داروین بود و تکامل پرنده‌ها از دایناسورها را هم قبول نداشت. این مخالفت سنتی اُوِن باعث شد تا موضوع فرگشت پرنده‌ها از دایناسورها تا مدتی بسیار کمرنگ شود.
«گرهارد هیلمن» نقاشی دانمارکی بود که مدت کوتاهی به تحصیل پزشکی پرداخت ولی خیلی زود به نقاشی روی آورد و به‌خاطر نقاشی از پرندگان به مطالعه‌ی آناتومی، جنین‌شناسی، رفتار، دیرینه‌شناسی و فرگشت آنها پرداخت. به این‌ترتیب هیلمن از پزشکی به هنر و از هنر به پرنده‌شناسی روی آورد. او کتاب مهمی به‌نام منشأ پرندگان نوشت (ابتدا به دانمارکی به‌نام Vor Nuvaerende Viden om Fuglenes Afstamning و سپس ترجمه‌ی انگلیسی آن را با عنوان The Origin of Birds). او در این کتاب شباهت‌های فراوان دایناسورها و پرنده‌ها را تأیید کرد ولی هیلمن (به اشتباه) تصور می‌کرد دایناسورها استخوان ترقوه (clavicle) نداشته‌اند. در پرنده‌ها ترقوه‌های چپ و راست به‌صورت پیوسته درآمده و استخوانی ۷-مانند به‌نام چنگالک (furcula) تشکیل‌داده‌اند که در فرهنگ‌عامیانه‌ی ایرانی، به‌اشتباه «جناغ» پرنده‌ها تصور می‌شود. اگر دایناسورها ترقوه نداشته باشند، نمی‌توانند جد پرنده‌هایی باشند که در آنها ترقوه وجود دارد. هیلمن اشتباه می‌کرد و حتی پیش‌از انتشار کتابش، سنگواره‌ی دایناسورهایی در مغولستان کشف شده‌بود که نه‌تنها ترقوه داشتند، بلکه ترقوه‌ی چپ و راست آنها هم مثل پرنده‌ها پیوسته بود و به‌شکل چنگالک درآمده بود. اما هیلمن هرگز از این کشف باخبر نشد و کتاب تأثیرگذار او برای چند دهه ارتباط میان پرنده‌ها و دایناسورها را به پرده‌ی فراموشی فروبرد.
طرفداران تکامل پرنده‌ها از دایناسورها بار دیگر در دهه‌ی ۶۰ سده‌ی بیستم میلادی سربرآوردند. جان اُستروم با کشف «داینونیکوس» (Deinonychus) در ۱۹۶۴/۱۳۴۳ توصیف آن در ۱۹۶۹/۱۳۴۸ (خبرنامه‌ی موزه‌ی تاریخ‌طبیعی پی‌بادی، goo.gl/t8T33G) و توصیف نمونه‌ی جدیدی از آرکیوپ‌تریکس در ۱۹۷۰/۱۳۴۹ (ساینس، http://goo.gl/mPdEeJ) شباهت‌های زیادی میان داینونیکوس -که دایناسوری شکارچی و دونده با جثه‌ی گرگ بود- و آرکیوپ‌تریکس نشان داد و طی سال‌های بعد این نظریه را پیگیری کرد (۱۹۷۳، نیچر: goo.gl/NUP6Ly، ۱۹۷۵، سالنامه‌ی مروری علوم زمین و سیاره‌ای: goo.gl/vvSFVr، ۱۹۷۶، نشریه‌ی زیست‌شناختی انجمن لینه‌ای: goo.gl/AX8Ojn). رابرت باکر و پیتر گالتون در سال ۱۹۷۴/۱۳۵۳ مقاله‌ای انقلابی منتشر کردند و نشان دادند نه تنها پرنده‌ها از دایناسورها مشتق شدند، بلکه آنها را جزء دایناسورها رده‌بندی کردند (نیچر: goo.gl/eM68Ay). باکر همین ادعای انقلابی را در مقاله‌ای در سال ۱۹۷۵/۱۳۵۴ (ساینتیفیک آمریکن: goo.gl/PeQT25) و در کتاب مهم و تأثیرگذاری که در سال ۱۹۸۶/۱۳۵۵ با عنوان «عقاید نامتعارفی درباره‌ی دایناسورها» (goo.gl/4QK9St) منتشر شد، تکرار کرد. اما تمام این مدافعان فرگشت پرنده‌ها از دایناسورها شواهد متعددی برای تکرار نظریه‌ی فرانتز نوپچا مطرح کرده بودند: پرنده‌ها از نسل دایناسورهای دونده‌ی غیردرخت‌زی فرگشت یافته‌اند.

نظریه های فراموش شده
فکر انقلابی در آن سال‌ها به ذهن پزشک، هنرمند و دایناسورشناس دیگری به‌نام «گرگوری پاؤل» رسید. او در کتابی که در سال ۱۹۸۸/۱۳۵۷ به‌نام «دایناسورهای شکارچی جهان» (goo.gl/XOvQjJ) منتشرکرد، مدعی‌شد آرکیوپ‌تریکس نه‌تنها عموی بزرگ پرندگان امروزی است، بلکه بسیاری از دایناسورهای شکارچی دونده‌ی غیردرخت‌زی و غیرپروازگر مشهور -که از سوی دیرینه‌شناسان دیگر، پسرعموهای پرندگان تلقی شده بودند- در حقیقت پرنده‌هایی ابتدایی بودند. همچنین آنها از نسل پرنده‌هایی کوچک‌جثه مثل آرکیوپ‌تریکس فرگشت یافته ولی مثل شترمرغ‌های امروزی، دویدن را به پرواز ترجیح داده‌اند. کتاب پاؤل مثل کتاب هیلمن و کتاب باکر، کتاب محبوب و پرفروشی شد، ولی عقیده‌ی او تا سال‌ها از طرف جریان اصلی دیرینه‌شناسی -که سعی می‌کردند نشان دهند پرنده‌ها از نسل دایناسورهای دونده هستند- جدی گرفته نمی‌شد. با وجود اینکه نظریه‌ی پاؤل برای خود من هم جالب بود در کتاب قبلی‌ام -«فرهنگ‌نامه دایناسورها» (نشر طلایی)- به‌دلیل کمبود شواهد عینی، به آن تنها اشاره‌هایی کوتاه کردم.
اما کشف دایناسورهای کوچک‌جثه‌ی درخت‌زی و پردار در چند سال اخیر افق‌های جدیدی به دنیای دیرینه‌شناسی دایناسورها گشود. بسیاری از مخالفان نظریه‌ی پاؤل سرانجام با مشاهده‌ی تعداد زیادی از دایناسورهای پردار و درخت‌زی و بهره‌گیری از آنالیزهای فایلوژنتیک برای بررسی درخت‌ فرگشتی این دایناسورها، اکنون با نظریه‌ی او موافق هستند. گاهی‌اوقات نظریه‌های علمی آن‌قدر پیش‌رو هستند که سال‌ها پیش از آنکه جامعه‌ی علمی آنها را هضم کند، مطرح می‌شود. نظریه «گرگوری پاؤل» چنین نظریه‌ای بود. اما کشف شواهد قطعی اکنون به ما نشان می‌دهد باید قسمت اعظم کتاب‌هایی را که درباره‌ی تکامل دایناسورها نوشته شده بازنویسی کنیم. این کاری است که امیدوارم در آینده با نگارش کتابی کامل‌تر و جامع‌تر از «فرهنگ‌نامه دایناسورها» انجام دهم تا کشف‌های جدید و تأیید نظریه‌ی پاؤل را در آن مطرح کنم.

دانستنیها شماره ۱۵۸- دانستنیهاآنلاین

نوشتن دیدگاه

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.